Nadal jesteśmy w muzeum i nadal oglądamy unikatową panoramę Zielonej Góry z końca XIX wieku. Na horyzoncie widać zarys Wieży Braniborskiej, dom winiarza i kominy cegielni. Nie ma wielu domów, nie mówiąc o współczesnych nam wieżowcach.

– Czyżniewski! Czy jest szansa, że zanim zaczniesz opowiadać o dawnej Zielonej Górze wcześniej umożliwisz mi dostęp do kuchni? Jak nie umyjesz patelni, nie dostaniesz obiadu – moja żona czasami ucieka się do szantażu. – Wspomniana przez ciebie cegielnia gdzie była? Przy ul. Podgórnej? A może przy Gajowej, bo tam kiedyś był taki duży wykop…

W poprzednich odcinkach Spacerownika rozpocząłem wędrówkę po nowej części Muzeum Ziemi Lubuskiej. Ekspozycja jeszcze nie jest dostępna, ale jej fragmenty możecie zobaczyć w „Łączniku”. Wędruję śladami leporello, czyli panoramy miasta składającej się z 10 fotografii.

– My te fotografie powiększyliśmy i połączyliśmy w całość. Teraz stanowią jeden z centralnych punktów wystawy – tłumaczy Izabela Korniluk, szefowa działu historycznego muzeum.

Ze zbiorów Sławomira Ronowicza B - restauracja Weinschloss, została uruchomiona w 1887 r. Sam budynek istnieje od około 1820 r.
Ze zbiorów Sławomira Ronowicza
B – restauracja Weinschloss, została uruchomiona w 1887 r. Sam budynek istnieje od około 1820 r.

Dwie z tych fotografii, połączone w całość, prezentuję na górze strony. Prawdopodobnie zostały wykonane w 1890 r. Fotograf stanął w miejscu, gdzie dzisiaj jest Palmiarnia. Wówczas na Winnym Wzgórzu był jedynie domek winiarski Gremplera, który dzisiaj jest jednym z elementów Palmiarni. Z jego dachu można było podziwiać panoramę miasta w każdym kierunku. Nasz fotograf rozpoczął od okolic dzisiejszej ul. Zielonogórskiej i Braniborskiej. Na zdjęciach widać kilka domów, bo 130 lat temu było ich tutaj jeszcze niewiele.

Na horyzoncie, nad okolicą góruje Wieża Braniborska (oznaczona literą C) – jeden z najbardziej charakterystycznych budynków w mieście. Zbudowano ją w 1860 r. jako dar przemysłowców i kupców zrzeszonych w Gewerbe und Gartenbau Verein. Tak uczcili jubileusz 25-lecia swojej działalności. W budynku znajdowała się restauracja, z tarasu widokowego na wieży można było obserwować okolicę a nocą nieboskłon.

Ze zbiorów Marka Szymaniaka C - Wieża Broniborska z tarasem do obserwowania nieba i okolic została zbudowana w 1860 r.
Ze zbiorów Marka Szymaniaka
C – Wieża Broniborska z tarasem do obserwowania nieba i okolic została zbudowana w 1860 r.

Na lewo od wieży widzimy dom winiarza Kallenbacha (litera B), wybudowany około 1820 r. To najstarszy obiekt w tej okolicy. Podobno kiedyś nawiedzał go duch, który straszył w znajdujących się pod domem piwnicach winiarskich. Obok stała tłocznia. W 1886 r. dom kupił berliński kupiec Friedrich Liepsch. Po roku otworzył tutaj słynną przed wojną restaurację Weinschloss. Od sąsiedniej Wieży Braniborskiej dzieliło ją jakieś 300-400 metrów.

Te dwa obiekty przetrwały do dzisiaj. Z panoramy miasta zniknął natomiast widoczny na zdjęciu komin (litera A). 120 lat temu kominy wystające ponad horyzont były symbolem rozwoju i nowoczesności. Każdy, nawet najmniejszy zakładzik musiał mieć kotłownię i komin. I wszyscy wypuszczali spaliny w powietrze. Nikt wtedy nie zastanawiał się nad efektem cieplarnianym.

Można powiedzieć, że pod koniec XIX wieku dzisiejsza ul. Podgórna i jej przedłużenie – Szosa Kisielińska – były cegielnianym zagłębiem Zielonej Góry. Na przykład zakład Carla Lorenza mieścił się tuż obok szpitala, a gigantyczne wyrobiska dochodziły do ul. Waryńskiego (na ich skraju budowane jest teraz Centrum Zdrowia Matki i Dziecka).

Kolejna cegielnia znajdowała się przy ul. Wazów. Do dzisiaj przetrwały po niej wielkie wykopy na tyłach stadionu uniwersyteckiego.

Ze zbiorów Sławomira Ronowicza Cegielnia przy ul. Wazów była jednym z kilku zakładów w tym rejonie miasta
Ze zbiorów Sławomira Ronowicza
Cegielnia przy ul. Wazów była jednym z kilku zakładów w tym rejonie miasta

Nas jednak interesują bardziej cegielnie przy samej ul. Podgórnej. Dwie działały w okolicy dzisiejszych kortów tenisowych na Uniwersytecie Zielonogórskim (tuż obok przystanku MZK). Pierwszy taki zakład powstał tutaj w 1837 r.

Zakładam, że na fotografii widzimy komin zakładu Antona Klopscha. Gospodarzył tutaj przynajmniej od 1873 r. Oprócz cegielni, rodzina prowadziła w tym miejscu niewielką restaurację. Oferowała nie tylko posiłki, dysponowała też pięcioma pokojami na piętrze.

Cegielnia Klopscha została rozbudowana w 1905 r. Jej najważniejszym elementem był nowoczesny piec pierścieniowy. Budynek, w którym się znajdował miał prawie 40 metrów długości i 15 metrów szerokości. Olbrzym. Ale długo nie popracował. W 1938 r. w tym miejscu nie było już żadnej cegielni.

Kolejna cegielnia znajdowała się kilometr dalej, przy dzisiejszej ul. Gajowej. Obecnie nie ma już śladu po zasypanym kilkanaście lat temu wyrobisku.

Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Zielonej Górze Plan miasta z 1926 r. Alt Kesselstrasse – dzisiejsza ul. Podgórna, rejon Uniwersytetu Zielonogórskiego. Zaznaczona cegielnia Klopscha.
Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Zielonej Górze Plan miasta z 1926 r. Alt Kesselstrasse – dzisiejsza ul. Podgórna, rejon Uniwersytetu Zielonogórskiego. Zaznaczona cegielnia Klopscha.
Tomasz Czyżniewski
Codziennie nowe opowieści i zdjęcia
Fb.com/czyzniewski.tomasz